shape

Wprowadzenie

Trudno jest ustalić dokładny moment pojawienia się odzieży. Dzięki wiedzy uzyskanej poprzez odkrycia archeologiczne można określić czas jej wprowadzenia średnio na 42-72 tysięcy lat temu.

Według archeologów i antropologów najwcześniejsze ubrania składały się z futer zwierząt, skóry, liści, trawy, roślin, owijanych wokół ciała i mocowanych rzemykami. Odzież na początku nie pełniła funkcji ocieplającej, na co wskazują badania jej funkcji u wielu plemion tradycyjnych.

Tak jak obuwie, nakrycia głowy i ozdobne dodatki odzież podlega ciągłym zmianom i rozwojowi form. Jest ona elementem ubioru, a jej funkcje wynikają z szeregu procesów społecznych i kulturowych, a także zmian klimatycznych i uwarunkowań geograficznych.

Podstawowe funkcje odzieży to:

  • - ochrona przed szkodliwymi czynnikami atmosferycznymi;
  • - spełnianie potrzeb estetycznych wynikających z uwarunkowań kulturowych (hierarchia społeczna, religia, obyczajowość).

UBRANIE - odzież wraz z dodatkami (obuwiem, nakryciem głowy itp.)

ODZIEŻ - okrycie tułowia oraz kończyn.

Galanteria - niewielkie wyroby mające charakter zdobniczy lub dodatkowy do odzieży (wstążki, koronki, rękawiczki, paski, torebki itp.)

Pasmanteria - wyroby włókiennicze używane jako ozdoba, wzmocnienie lub ochrona brzegów, do obszywania brzegów ubiorów, tkanin dekoracyjnych, obić tapicerskich. Zalicza się do nich: taśmy, wstążki, koronki, borty, krajki, galony, frędzle, sutasze, pompony, ozdobne sznury, wisiory, oplatane guziki i guzy, pętlice stosowane jako zapięcia, oploty izolacyjne.

SUKIENKA

Suknia, sukienka dawniej była ubiorem zarówno mężczyzn jak i kobiet. Powstała z wczesnośredniowiecznych płaszczy i peleryn dzięki zmianie ich kroju i wprowadzeniu doskonalszych tkanin. Upowszechnienie się w połowie XV wieku dopasowanego do sylwetki stroju cotardie jest uważane za moment pojawienia się sukni.

TUNIKA

Tunika była używanym w starożytnym Rzymie przewiązanym w pasie ubiorem z krótkimi rękawami. Rzymskie państwo regulowało również wymogi dotyczące ubioru własnych obywateli. Określało precyzyjnie elementu stroju, które mógł nosić uprzywilejowany obywatel, dzięki czemu łatwo można było rozpoznać jego majętność, a często także pełnioną w państwie funkcję.

Współczesna tunika pochodzi z około 1830 roku, kiedy to małych chłopców ubierano w jednoczęściowy ubiór: do długich spodni przypinano na wysokości pasa górną część skrojoną tak, że przylegała do dziecięcego torsu (we Francji występował pod nazwą à la Matelot, w Anglii jako skeleton suit).

Podczas wojny krymskiej w latach 1850 zdano sobie sprawę, że bluzy do pasa w które byli wyposażeni brytyjscy żołnierze (aż od czasów Napoleońskich) nie nadają się do walki w warunkach zimowych. Dlatego wprowadzono dłuższe bluzy sięgające do połowy ud. Nazwano je "tunic" (polskie: tunika) na wzór żołnierzy starożytnego Rzymu. Ten rodzaj bluz wkrótce stał się standardem w większości armii.

W kulturze zachodniej poza armią tunika była używana głównie w religijnym lub urzędowym kontekście.

SWETER

Sweter, pulower to rodzaj ciepłej bluzy z dzianiny, najczęściej wełnianej. Najcieplejsze, pozbawione zapięcia (wkładane przez głowę - ang. pull over - wciągnąć przez), często w golfem, dziane są z grubej wełny. Zapoczątkowany został przez gaelickich rybaków z wysp Aran u zachodnich części Irlandii.

Lżejsze swetry bywają zapinane na guziki bądź zamek błyskawiczny z różnymi wykończeniami pod szyją.

W Polsce (jak i Niemczech, Rosji i Niderlandach) pulowerami zazwyczaj nazywa się odmianę swetrów bez rękawów.

LEGINSY

Leginsy to nazwa odnosząca się do kilku rodzajów ubiorów nóg. Współcześnie używane leginsy to elastyczne, opinające nogi, noszone zwykle przez kobiety ocieplacze czy pończochy. Noszone w XVIII wieku odnoszą się elementu męskiego stroju, najczęściej wykonanego z płótna czy skóry, opinającego nogi do kostek. W XIX wieku leginsy zwykle odnosiły się dziecięcego ubioru, spasowanego z kurtką, jak i skórzanych lub bawełnianych spodni noszonych przez żołnierzy i traperów.

Do damskiej mody powróciły za sprawą przylegającego do ciała ubioru tancerzy muzyki nowoczesnej. Wraz z powszechnym przyjęciem włókna syntetycznego Lycra oraz rosnącej popularności aerobiku, leginsy zyskały znaczenie w latach 70 i 80 XX wieku, by ostatecznie stać się elementem codziennego stroju.

W ostatnich latach leginsy są częścią mody "athlesuire" i upowszechniły się poza sferą aktywności fizycznej, ustanawiając nową (i kontrowersyjną) normę społeczną w Stanach Zjednoczonych.

KOSZULA

Koszula to ubiór okrywający tułów oraz ręce, będący historycznie płócienną bielizną zarówno męską jak i damską. Obecnie oznacza niemal wyłącznie okrycie górnej części ciała męskiego, noszone samodzielnie lub pod marynarką. Współcześnie jest zapinana z przodu, ma rękawy wpuszczane w mankiety oraz kołnierzyk. Tył koszuli jest wszyty w karczek. Z przodu, po lewej stronie, może znajdować się kieszonka. Posiada różne odmiany jak koszula sportowa, wojskowa, polo; może też mieć krótkie rękawy. Od koszuli pochodzą koszulka i jej odmiany oraz T-shirt.

Damski ubiór o podobnym kroju do męskiej koszuli nazywany jest bluzką koszulową, szmizjerką (od franc. chemisière – koszularka) lub koszulą damską.

Pierwowzorem koszuli była najprawdopodobniej tunika koczowniczych plemion z Azji Środkowej przejęta przez Sumerów i Babilończyków, a później Semitów i Egipcjan, którzy wcześniej nie znali odzieży szytej, a jedynie drapowaną. Ubiory te dały także początek greckim chitonom (słowo to pochodzi od aramejskiego kitoneh) i rzymskim tunikom.

Bliskowschodni krój w kształcie litery T miała galijska camisia - lniana lub wełniana koszula z długimi bądź krótkimi rękawami, spinana pod szyją. Podobny ubiór nosiły także plemiona germańskie. Od słowa camisia pochodzi nazwa koszuli we wszystkich językach romańskich.

Koszule kobiece i męskie były początkowo jednakowe, różnice zaczęły pojawiać się w XII wieku. Głównym materiałem na koszule były głównie len i wełna, rzadko konopie. Szyto je głównie z niebarwionych tkanin, choć w XIII wieku w strojach dworskich pojawiły się koszule kolorowe, niekiedy nawet jedwabne.

Wśród najuboższych warstw społecznych koszula była często jedynym odzieniem. Zwłaszcza prace polowe czy rzemieślnicze wykonywano jedynie w koszulach, w celu oszczędzenia odzieży wierzchniej. W miarę upływu wieków ta robocza koszula zamieniła się w kitel czy ochronny fartuch. W XVI wieku nastąpiła znacząca zmiana kroju - zaczęto stosować kliny, przede wszystkim wszywane pod pachami. Męska koszula została rozcięta z przodu, a jej widoczne spod odzieży wierzchniej części zaczęto bogato ozdabiać haftem, a później i koronkami. Takie ozdobne koszule zachowały się w wielu strojach ludowych.

Gdy na przełomie XVII i XVIII wieku wśród mężczyzn nastała moda na otwarte z przodu kaftany i kamizelki, koszule zyskały strojny przód, ozdobiony marszczeniami, falbankami i koronkami, później zastąpiony równie ozdobnym, odpinanym plastronem. Rękawy takich koszul miały bufki, w zwężeniach ozdobione kokardami. W tym okresie zaczęto także używać żabotów, wpierw marszczonych, z cienkiego batystu, a później koronkowych.

Z czasem męska koszula stała się coraz mniej strojna, tracąc ozdobny przód (plisowany przód zachował się tylko w koszulach frakowych) i mankiety.

Na początku XX wieku pojawiły się trykotowe podkoszulki i koszulki z bawełnianych dzianin, początkowo wyłącznie jako odzież sportowa. Spośród nich największą popularność zyskała koszula polo zaprojektowana przez tenisistę René Lacoste'a zaprezentowana w 1929 roku. Z czasem sportowe wersje koszul zaczęto nosić jako strój powszedni.

W drugiej połowie XX wieku koszula męska zaczęła tracić swój bieliźniany charakter. Pojawiły się się noszone jako odzież wierzchnia koszule typu wojskowego, wzorowane na umundurowaniu brytyjskich oddziałów kolonialnych, a przejęte później przez armię amerykańską. Następnie w użycie weszły kraciaste koszule flanelowe, spopularyzowane przez westernowych kowbojów. W końcu także klasyczne koszule garniturowe stały się kolorowe i obecnie noszone są także samodzielnie.

Najdłużej charakter bielizny zachowała koszula garniturowa. Współcześnie w sytuacjach oficjalnych noszona jest wyłącznie pod marynarką, a savoir-vivre nawet przy spotkaniach towarzyskich czy rodzinnych zaleca przed zdjęciem marynarki uzyskanie pozwolenia obecnych na nich kobiet.

Koszula kobieca miała odmienną historię. W XIX wieku była niewidoczna pod suknią - noszona pod gorsetem. W początkowych latach XX wieku, gdy damskie suknie uległy skróceniu, została połączona z halką, stając się jednym ubiorem. Współcześnie praktycznie nie jest używana. Od ludowej koszuli kobiecej wywodzi się bluzka.

BLUZKA

Bluzka wywodzi się męskiej koszuli i była noszona w stroju ludowym od XVIII wieku. W wieku XIX zaczęto nosić ją ze spódnicą, a później również z kostiumem.

SPODNIE

Spodnie to wierzchnia część ubrania okrywająca ciało od pasa w dół. Aż do lat 20 XX wieku była wyłącznie elementem ubrań męskich, jednak dzięki emancypacji kobiet stała się również ubiorem damskim. Ubranie podobne do spodni, przypominające rajstopy noszono już w pierwszych wiekach naszej ery. Spody tych rajstopo-spodni były podszyte skórą tworząc podeszwy. W drugiej połowie XII wieku noszono nogawice, czyli dwie, niezszyte z sobą rury z materiału, najczęściej sukna, o dość zróżnicowanej długości przypinane do specjalnego paska zakładanego pod tunikę. Z czasem wierzchnie części ubioru stawały się coraz krótsze, nogawice wydłużały się i w drugiej połowie XIV w. zakrywały całe nogi.

Współczesny krój spodni pochodzi z XIX wieku i składa się z dwóch nogawek zszytych razem w tylnej części. Z przodu niezszyte nogawki tworzą rozporek służący mężczyźnie do komfortowego oddawania moczu. Górna część spodni zaopatrzona jest w pasek zakończony w przedniej części elementem do zapinania. W damskich spodniach rozporek umieszczony jest najczęściej na lewym boku, dlatego też często takie spodnie nie posiadają kieszeni, lub mają tylko jedną na prawym boku.

Spodnie najczęściej wykonane są z tkanin lub dzianin. Długie, zakrywające kostki i będące elementem eleganckich ubiorów nie powinny zaginać się na butach. W postawie stojącej, z tyłu powinny niemal sięgać obcasa, a z przodu układać się na bucie nie tworząc zagięć, a co najwyżej lekkie zafalowanie. W czasie normalnego wykroku nogawka nie powinna odsłaniać skarpetki.

KURTKA

Kurtka jest rodzajem płaszcza okrywającego górną część ciała i sięgającego długością zazwyczaj do pasa jego użytkownika. Jest na ogół krótsza niż płaszcz i kończy się tuż poniżej pasa. Słowo "kurtka" wywodzi się od łacińskiego słowa curtis oznaczającego krótki. Nowe ustalenia badaczy, wskazują na pochodzenie słowa od sarmackiego wyrazu kurta, który przeszedł do języków słowiańskich. W Polsce historia kurtki zaczęła się w XVIII wieku i wywodzi się od staropolskiego żupana i kontusza, których krótsze formy zaczęto nazywać kurtą. Pisarz z czasów Zygmunta III zanotował: „Nastały w Polszcze stroje tak podkasałe, iż się zdało, jakoby w wodzie miarę brano i od krótkości te sukienki nazwano kurtkami”.

Noszenie kurtek spopularyzowało się w drugiej połowie XVIII wieku dzięki zmianie kroju mundurów Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Kurtki uszyte według „kroju polskiego” po raz pierwszy weszły w użycie rozkazem Departamentu Wojskowego z dnia 3 lutego 1777 roku.

Po rozbiorach polscy ułani walczyli w wielu armiach ówczesnej Europy i rozpowszechnili noszenie kurtek i czapek na zachodzie Europy do tego stopnia, że w wielu językach europejskich funkcjonują polskie nazwy „kurtka” i „czapka” na określenie tych części ubioru. Współcześnie kurtka jest szyta z różnych materiałów, często z trudno lub nieprzepuszczających wody. Posiada po kilka kieszeni z czego co najmniej dwie znajdujące się w okolicach pasa i służące do schowania w nich dłoni w czasie chłodu. Spośród różnych rodzajów kurtek, powszechnie noszona w okresie zimowy i wiosennym jest tzw. "parka". Jest ona wyposażona w duży kaptur i zwykle sięga poniżej pośladków.

BIELIZNA

Bielizna to wyroby historycznie wykonane z białej tkaniny (zwykle płótna), obecnie najczęściej kolorowe. Część bielizny jest ściśle przeznaczona do noszenia pod innymi ubraniami, podczas gdy inne (jak np. T-shirt czy szorty) mogą być noszone zarówno pod spodem jak i jako normalne ubranie.

Główną funkcją bielizny jest ochrona wewnętrznych warstw ubrania przed zabrudzeniem, a dodatkowymi: zatrzymywanie ciepła, zwiększanie wygody i higieny.

Na bieliznę męską składały się kalesony, noszone już od wczesnego średniowiecza i z koszuli, używanej na wierzch (np. rubaszka). Aktualnie kalesony zastępowane są slipami lub bokserkami.

Kobiety nosiły majtki – w zależności od wieku i mody różnej długości i z różnego materiału oraz halki. Aktualnie do bielizny zalicza się również biustonosz. Spora część bielizny kobiecej służyła formowaniu sylwetki: fortugał, gorset, krynolina, panier. Najprymitywniejszymi rodzajami bielizny jest przepaska biodrowa (ang. loincloth), stanowiącą w większości starożytnych cywilizacji jedyny rodzaj bielizny (ubioru noszonego pod innymi ubraniami).

Najstarsze odnalezione przepaski biodrowe mają 7 tysięcy lat.